U nastolatków „spocone ręce” zdarzają się często: hormony, emocje, stres szkolny i większa reaktywność układu nerwowego robią swoje. Norma kończy się tam, gdzie potliwość jest wyraźnie nadmierna, nawracająca i przeszkadza w życiu (pisanie, telefon, uścisk dłoni, sport, relacje).
W praktyce chodzi o rozróżnienie:
fizjologicznej potliwości w stresie, oraz
pierwotnej nadpotliwości ogniskowej (częstej u młodych), vs
nadpotliwości wtórnej (rzadszej, ale ważnej do wykluczenia).
1) Co u nastolatka bywa „w normie”?
Najczęściej jest to:
wilgotne dłonie w stresie (egzamin, wystąpienie, konflikt),
potliwość w upale lub po wysiłku,
okresy „gorsze” w trakcie dojrzewania.
Jeśli pot pojawia się głównie w konkretnych sytuacjach, nie jest stały, nie powoduje „mokrych dłoni przez większość dnia” i nie rozwala codziennych aktywności – zwykle nie wymaga szerokiej diagnostyki, tylko obserwacji i prostych działań (higiena, antyperspirant, przerwanie błędnego koła stres–pot).
2) Kiedy to wygląda na pierwotną nadpotliwość dłoni?
Pierwotna nadpotliwość ogniskowa bardzo często zaczyna się w dzieciństwie lub okresie dojrzewania. Typowy obraz to:
dłonie (często też stopy/pachy),
obustronnie/symetrycznie,
trwa co najmniej 6 miesięcy,
nasila się przy emocjach, ale bywa też „bez powodu”,
istotnie przeszkadza w codziennym życiu.
W pediatrycznych opracowaniach podkreśla się właśnie: młody wiek początku, obustronność oraz przewlekłość objawów.
Prosty test domowy: skala HDSS
Można też użyć HDSS (4-stopniowa skala wpływu na życie). Jeśli nastolatek wybiera odpowiedzi odpowiadające HDSS 3–4 (czyli pot „często przeszkadza” lub „uniemożliwia” czynności), to zwykle jest to już poziom, który warto leczyć, a nie ignorować.
3) Kiedy trzeba myśleć o diagnostyce (podejrzenie nadpotliwości wtórnej)?
U nastolatków wtórna nadpotliwość jest rzadsza, ale są sytuacje, kiedy badania i konsultacja lekarska mają sens. Najważniejsze „czerwone flagi”:
A) Pocenie jest uogólnione lub pojawiło się nagle
pot „z całego ciała”, a nie tylko dłonie,
szybkie narastanie objawów,
nietypowy obraz (np. wyraźna asymetria).
B) Nocne poty
Jeśli nastolatek budzi się spocony (przemoczone ubranie/pościel) – to nie jest typowe dla klasycznej, pierwotnej nadpotliwości ogniskowej i warto to omówić z lekarzem.
C) Objawy ogólne
chudnięcie, gorączki, przewlekłe osłabienie,
kołatania serca, drżenia, nietolerancja ciepła,
bardzo nasilone pragnienie/częste oddawanie moczu,
napadowe „zlewne” poty z uczuciem niepokoju.
D) Leki i substancje
Dużo przypadków wtórnej potliwości wiąże się z lekami (np. część leków psychotropowych, stymulanty, niektóre leki przeciwbólowe itd.). Jeśli problem zaczął się po włączeniu/zmianie dawki – warto to przeanalizować z lekarzem.
4) Jakie badania „zwykle” rozważa się przy podejrzeniu przyczyny wtórnej?
Nie ma jednego obowiązkowego panelu dla każdego. Lekarz dobiera badania do objawów, ale w praktyce często rozważa się:
TSH (± FT4), jeśli są objawy sugerujące nadczynność tarczycy (kołatania, chudnięcie, drżenie, nietolerancja ciepła).
glukoza na czczo i/lub HbA1c, jeśli są przesłanki zaburzeń glikemii (np. „zimne poty”, osłabienia, objawy cukrzycy).
czasem morfologia + CRP/OB, jeśli są objawy infekcji/stanu zapalnego lub niepokojące poty nocne (już decyzja lekarza).
Jeśli obraz jest typowy dla pierwotnej nadpotliwości (ogniskowo, symetrycznie, od dawna, bez nocnych potów i bez objawów ogólnych), często zaczyna się od leczenia i oceny nasilenia, a nie od szerokiej diagnostyki.
5) Co robić, gdy to pierwotna nadpotliwość dłoni?
Dla nastolatków zwykle stosuje się podejście stopniowane:
Antyperspirant „medyczny” (np. sole glinu) – często jako pierwszy krok.
Jonoforeza – bardzo popularna i często skuteczna metoda dla dłoni/stóp (wymaga regularności).
Jeśli potrzeba mocniejszego efektu: metody zabiegowe (np. botoks) lub inne opcje – już po konsultacji specjalistycznej.
Krótka checklista dla rodzica / nastolatka
Raczej norma / obserwacja, jeśli:
pocenie głównie w stresie lub upale,
brak nocnych potów,
brak objawów ogólnych,
nie przeszkadza znacząco w życiu.
Warto skonsultować i rozważyć badania, jeśli:
pocenie jest uogólnione lub nagle narasta,
są nocne poty,
są objawy ogólne (chudnięcie, gorączki, kołatania serca itp.),
problem zaczął się po nowych lekach.
Warto leczyć (nawet bez „wielkiej diagnostyki”), jeśli:
trwa > 6 miesięcy,
jest obustronne,
przeszkadza w codziennym funkcjonowaniu (HDSS 3–4).